- Artikelen
Het icoon dat door het Hilton Hotel vergeten raakte
Kunstenaar en lithograaf Jan Bezemer maakte veel dierfiguren. De Vogels van het bakstenen mozaïek aan het Spinozagebouw zijn helaas gevlogen.
Vogels van baksteen
Dat kunst in de openbare ruimte héél de omgeving kan beïnvloeden, bleek in 1958, pal naast de Coolsingel. Daar verrees het Spinozagebouw, een door architectenbureau Kraaijvanger ontworpen kantoorpand met twee blinde kopgevels. Waarvan er één veranderde in een kunstwerk: de hele muur werd een baksteenmozaïek van uitvliegende vogels. Het was ontworpen door Jan Bezemer (1907-1997). De vogels symboliseerden zowel vrijheid als harmonie, passend in de naoorlogse tijdgeest. “Het effect dat het mozaïek heeft, is verrassend,” schreef een journalist het jaar erop, “De grote muur heeft iets lichts en luchtigs gekregen, de toegang tot de Coolsingel – het gebouw staat op een hoek – is feestelijk en uitnodigend geworden en het mozaïek geeft in de vreugde en dynamiek die ervan uitgaan, iets weer van het karakter van het verjongde en bij elk bezoek weer verrassende Rotterdam.”
Muurdecoratie ‘Vogels’ op het Spinozagebouw die de hoek van Coolsingel en Kruiskade.
Herbert Behrens, Nationaal Archief, 1960Graficus
Op luchtfoto’s en ansichtkaarten uit die tijd is te zien dat de muurdecoratie al van ver het aanzicht van de stad bepaalde. Niet door de kleuren, die waren ingetogen, maar door de prominente lijnvoering. Bezemer was dan ook vooral graficus. In 1927 was hij terechtgekomen in de etsklas van Antoon Derkzen van Angeren, een academiedocent die zijn studenten vakkennis bijbracht maar ze vooral ook stimuleerde om een artistieke eigenheid te vinden. Dat hielp Bezemer: “Ik was heel verlegen, maar ik had wel een groot vertrouwen in m’n eigen mogelijkheden. Op de academie zei men dat ik talent had, dat versterkte m’n zelfvertrouwen.” Hij ging timmeren, reclameborden tekenen, van alles. “Zo scharrelde ik de vooroorlogse jaren door.” Ook werd hij assistent van ontwerper Jac. Jongert en kreeg een bijzondere klus in de diergaarde, om er zo’n 80 tot 100 naambordjes te maken voor de dieren. Die ging hij er met grote interesse bestuderen en natekenen. “De dieren luisterden naar me, ik had een goed contact met ze: dieren hebben veel gevoel en begrijpen goed wat je van ze vraagt,” zei hij.
De door Jan Bezemer ontworpen naambordjes voor de vooroorlogse Diergaarde.
Platform Wederopbouw Rotterdam, 2024
De naambordjes van Jan Bezemer zijn nog te bekijken in de Rivièrahal.
Platform Wederopbouw Rotterdam, 2024
'Twee duiven' van Jan Bezemer in het voormalige Stationspostkantoor.
Paul van Galen, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Kvd WN Rotterdam SPG 04Stationspostkantoor
Dieren werden zijn belangrijkste thema, ook na de oorlog. Toen ging hij experimenteren met kleurenlithografie, werd lid van de Werkgemeenschap Grafische Kunst Rotterdam, later groep ARA, en hij ging exposeren, tot over de hele wereld. Het was maar een korte periode, zo rond 1960, dat hij ook monumentale opdrachten deed – slechts negen in totaal. Die kwamen onder meer van de Kraaijvangers, zoals voor hun postgebouw naast het station. In het trappenhuis maakte Bezemer drie opvallende mozaïeken van gekleurd baksteen. Een vlammend uitziende stier, een steigerende Pegasus, en twee om elkaar cirkelende duiven, allemaal even vurig.
'De stier' van Jan Bezemer is aangebracht op de vijfde verdieping van het Stationspostkantoor aan de westkant.
Paul van Galen, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Kvd WN Rotterdam SPG 19
Pegasus van Jan Bezemer is het derde kunstwerk van zijn hand in het Stationspostkantoor.
Paul van Galen, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Kvd WN Rotterdam SPG 18, 2012Paarden
Andere keren zette hij paarden centraal, dieren die hij goed kende sinds zijn jeugd: in het streng godsdienstige arbeidersgezin waar Bezemer in 1907 in Overschie werd geboren, was zijn vader met paard en wagen vrachtrijder voor de AGA-fabriek. Zoon Jan mocht mee om de paarden ’s ochtends te laten grazen. Nadat die zich ontwikkelde tot graficus, en niet tot dominee zoals de planning was, kreeg hij bij kunsthandelaar Leen van Zanten zelfs eens een tentoonstelling met enkel paarden, 25 litho’s. Bezemer was er zelf verbaasd over, hij wist zelf niet dat hij al zo vaak paarden had gelithografeerd.
Op de academie zei men dat ik talent had, dat versterkte m’n zelfvertrouwen
Glasmozaïek met paarden voor de personeelsingang ziekenhuis Dijkzigt.
Lex de Herder, Stadsarchief Rotterdam, 1981Wandkunst
Die pasten ook in zijn wandkunst. In 1961 maakte hij een zes meter breed mozaïek voor een bedrijfskantine aan de Waalhaven, een scène van sierlijke paarden in het groen. “Bezemer heeft hierbij gedacht aan de mens, die zijn dagtaak in de fabriek voor een rustpauze onderbreekt,” meldde een tijdschrift uit die tijd. Ook maakte hij mozaïeken voor de Delta en Dijkzigt ziekenhuizen. Bij Dijkzigt waren het opnieuw gestileerde paarden, die hij in verschillende richtingen liet briesen en bewegen, waarbij de contour en massa tegengesteld waren. Deze inmiddels verdwenen glasmozaïeken maakte hij zelf en hij was daarin kundig genoeg om in 1964 in Dijkzigt ook een mozaïek van Louis van Roode op te knappen.
Litho's
Intussen maakte hij toch vooral furore met zijn grafiek, zeker nadat Willem Sandberg (voormalig directeur Stedelijk Museum Amsterdam) in 1959 een tentoonstelling met zijn werk had samengesteld. “Virtuositeit zonder oppervlakkigheid,” concludeerde Trouw in 1961 over zijn litho’s. Bezemer gold als één van de prominente naoorlogse grafici die voor vele jaren het artistieke Rotterdamse landschap zouden domineren.
‘De graficus pur sang is niet meer’, staat op zijn rouwkaart in 1997.
Verschillende kunstwerken bij een schoolgebouw aan de Tattistraat in Het Lage Land, 1968.
Stadsarchief RotterdamBevroren beweging
Die grafische kwaliteit zag je wel degelijk terug in zijn kunst in de openbare ruimte, zoals zijn Vogels naast de Coolsingel. Een echte Bezemer is, “kortgezegd, een werk dat zich telkens weer kenmerkt door de bevroren beweging,” meldde Ida Jager in 1990 in een catalogus, en dat gold zeker ook voor dit werk. Deze bevroren scène van vogels, gebaseerd op vorm en restvorm, liet zien dat hij met geglazuurde baksteen een heel eigen stijl kon uitdrukken: monumentaal, krachtig, lineair.
Een beeldend kunstenaar is een ambachtelijk werker. Kunst op zich is niet te leren, dat is een gave. Maar zonder ambachtelijkheid bestaat geen kunst, bij voorbaat niet. Wat men ook doet om de kunst gestalte te geven, er is nu eenmaal materiaal voor nodig en dat materiaal stelt zijn eigen eisen. Het materiaal is geen schepping van ons, dat is een gegeven.
De muurdecoratie ‘Vogels’ op het Spinozagebouw die door het Hilton aan het oog onttrokken wordt.
KLM, Stadsarchief Rotterdam, 1963Onzichtbaar door het Hilton
Een spectaculair wandwerk was het en tóch raakte Vogels vergeten. Dat kwam niet alleen doordat het in 2012 werd gesloopt. De vergetelheid was al eerder ontstaan: in 1962 was de bouw van het Hilton Hotel begonnen, recht tegenover het Spinozagebouw, zodat het kunstwerk daardoor aan het zicht onttrokken werd. In 2012 werd het Spinozagebouw afgebroken om plaats te maken voor Cool63, nieuwbouw met winkels en appartementen. Daarmee is de iconische blikvanger Vogels na 54 jaar verloren gegaan, zonder enige commotie.
Overzicht werken Jan Bezemer
- Mozaïek Paard. Stationspostkantoor WZ, 4e verdieping, Delftseplein. 1958. Intact
- Mozaïek Stier. Stationspostkantoor WZ, 5e verdieping, Delftseplein. 1958. Intact
- Mozaïek Duiven. Stationspostkantoor OZ, 3e verdieping, Delftseplein. 1958. Intact
- Muurdecoratie ‘Vogels’. Spinozagebouw Coolsingel/Kruiskade. 1958. Verdwenen
- Mozaïektableau. Kantine Centrale Waalhaven, Waalhaven. 1961.
- Glasmozaïek personeelsingang. Dijkzigt Ziekenhuis, Dr. Molewaterplein. 1961. Verdwenen
- Mozaiek Vogels en Vissen, kantine Dijkzigt Ziekenhuis. Verplaatst naar Eden District Lloydpier in 2022
- Vier mozaïeken. RVS trappenhuis, Westerstraat 3. 1961. Verdwenen
- Wandmozaïek. Delta ziekenhuis, Poortugaal. 1962. Verdwenen
Onthulling van het verplaatste kunstwerk Vogels en vissen van Jan Bezemer naar het Eden District op de Lloydpier.
Stebru, 2022Bronnen
P. Begeer, ‘Monotypes van Jan Bezemer’, Het vrije volk, 1 februari 1964; M. van Huessen-Pikaar, ‘Jan Bezemer met litho’s en etsen in Kunstzaal Sans Souci, Balkster Courant, 7 december 1968; R. Scherjon, ‘Jan Bezemer’, Magazijn nr. 97, februari 1981; ‘Oude vakman, jonge denker’, Rotterdamsch Nieuwsblad, 18 mei 1990; I. Jager, K. Laansma, De collectie: Jan Bezemer litho’s, Rotterdam 1990.
Meer info over...
Jan Bezemer zijn werken in Central Post, het voormalige Stationspostkantoor zijn tijdens speciale dagen en tours te bezichtigen. Kijk hier voor de geplande tours.
Wilt u meer weten over de architectuur en verhalen het voormalige Stationspostkantoor, klik dan hier.
Ook op de website van van BKOR is nog meer informatie te vinden over Vogels van Jan Bezemer.
Geschreven door Sandra Smets.
- Kunstenaar
- Jan Bezemer
- Periode
- 1907 - 1997
- Kunstenaar
- Jan Bezemer
- Kunstwerk
- Mozaïek Baksteen