- Artikelen
Architectuur en monumentale kunst horen bij elkaar
De kunstenaar Gerrit van Iersel (1922-2014) heeft een uitgebreid oeuvre in Rotterdam nagelaten. Van wandschilderingen tot glas-in-beton ramen. Het bekendste is ongetwijfeld het raam van de gesloopte Pauluskerk.
Ger van Iersel bij zijn werk begin jaren zestig.
Ary Groeneveld, Stadsarchief RotterdamScholing
Gerrit van Iersel groeit op in Crooswijk en bezoekt daar de ambachtsschool in de Tamboerstraat. Vanwege zijn tekentalent kan hij naar de Academie, waar hij tot 1942 een ambachtelijke scholing krijgt. Tijdens de oorlogsjaren regelt Boijmans-directeur Hannema aanvankelijk een vrijstelling voor de Arbeitseinsatz. Toch besluit hij onder te duiken bij een jurist aan het Koningin Emmaplein. In 1945 vervolgt hij zijn opleiding aan de Amsterdamse Rijksacademie.
Wandschildering in de consistoriekamer van de Lutherse kerk in Rotterdam, 1951.
www.gervaniersel.nl
De Andreaskerk aan de Vrankestraat in 1950.
Stadsarchief RotterdamLutherse kerk
Aanvankelijk maakt hij tekeningen en portretten, maar al gauw gaat hij zich toeleggen op monumentale kunst. Dat komt vooral door zijn eerste opdracht voor een schildering in de nieuwe Rotterdamse Lutherse kerk. "Van lersel -puur produkt van de Rotterdamse academie- moest op zekere dag een erg groot schilderij maken voor de consistoriekamer van de Lutherse kerk aan de Heer Vrankestraat. “Waarom zou ik niet direkt op de muur schilderen?” vroeg hij. Dat was in 1950 en het begin van zijn carrière in de monumentale kunst.”’ aldus opgetekend door Jo Manassen in Het Vrije Volk van 31 maart 1973.
Zijn schilderingen in deze eerste nieuwgebouwde naoorlogse kerk in Rotterdam worden lovend besproken door Pierre Jansen in Het Vrije Volk: "Het ontwerp is ernstig en onvervaard modern; 't ontvouwt geen plechtig prentenboek, maar poogt, in de taal van nu te belijden wat voor de gemeenschap der Christenen het enig tijdloze en de enige zin dezer wereld is. Van lersel ontdeed de kunst niet van haar nieuwe vormen om haar tussen de kerkmuren te mogen voeren."
Pierre Jansen merkt verder op dat het bijzonder is dat in deze Lutherse, dus protestantse kerk is afgestapt van de gebruikelijke soberheid en angst voor versierende kunst. Van Iersel is als zoon van een katholieke vader en een lutherse moeder van nature oecumenisch. En dus bij uitstek geschikt om deze vernieuwing gestalte te geven. Hij maakt zowel werk voor de Lutherse kerk als voor hervormde en rooms-katholieke kerken en scholen.
Waarom zou ik niet direkt op de muur schilderen?
Binnenwand van het stiltecentrum op de manifestatie E55 in Rotterdam, 1955.
www.gervaniersel.nlE55
Een grote doorbraak vormde zijn bijdrage aan de tentoonstelling E55. "In de wonderlijke oase van rust, het Stiltecentrum, waar religieuze kunst bij zachte orgelklanken is geëxposeerd, heeft Ger van Iersel een wandschildering gemaakt, rijk van kleur, niet altijd even sterk van lijn, doch boeiend van conceptie en vlakverdeling, ook al door de ingewerkte foto. Bij de ingang vindt men een De schepping, glas in cement gevat, van Daan Wildschut, aan de andere zijde de Exodus geschilderd door Van Iersel." Aldus Anthony Bosman in het Algemeen Dagblad van 28 mei 1955. In deze periode werkt Van Iersel ook mee aan twee prestigieuze scheepsinterieurs: de Statendam en het ss Rotterdam. Op het ss Rotterdam maakt hij een intarsia van tropische houtsoorten, Vliegende vogels, in één van de luxe hutten. Voor een andere hut maakt hij de schildering ‘Fluitspeelster’ op een koperplaat.
Schildering van plafond en kolom in de kinderkamer in het ss Statendam, 1957.
www.gervaniersel.nlPauluskerk
Rond 1960 nemen de monumentale opdrachten toe en gaat Van Iersel meer experimenteren met materialen en technieken. Van Louis van Roode, de nestor van de Rotterdamse monumentale kunstenaars, leerde hij de glas-in-betontechniek. Voor architect Barend van Veen, die hij kent uit de Lutherse kerk, maakt hij in 1960 een glas in betonraam voor de Pauluskerk aan de Mauritsweg. Dit is ongetwijfeld zijn bekendste werk in Rotterdam. Het is een prominent gebouw in het centrum en bovendien was het raam ook van buitenaf goed te zien. Was, want de kerk is in 2007 gesloopt. Wel is het raam vervolgens opgeslagen en sindsdien wordt gepoogd een nieuwe bestemming te vinden. Maar dan is er alweer een ander werk dat bedreigd wordt door sloop: een glas-in-betonwerk in de Christelijke HBS ‘Maarten Luther’ aan de Dorpsweg.
Huwelijk van de dochter van wethouder J. Worst is kerkelijk bevestigd in de Pauluskerk in 1972.
Hans Keijzer (Collectie Ary Groeneveld), Stadsarchief Rotterdam
Interieur van de Pauluskerk met het glasraam in 1960.
Ary Groeneveld, Stadsarchief RotterdamCharlois
De religieuze inslag van veel van zijn werk is opmerkelijk. In de naoorlogse kunstwereld wordt religieuze kunst vaak door meer traditioneel georiënteerde kunstenaars vervaardigd. Die bovendien veelal binnen hun eigen zuil werkzaam zijn. Van Iersel maakt moderne, bijna abstracte kunst voor verschillende gezindten in eigentijdse materialen. Het glas-in-betonraam in de christelijke middelbare school in Charlois is onderdeel van een betonnen wand van 13 meter lengte. Er zijn zonnestralen en bloemmotieven in het beton uitgesneden en het ronde vlak verbeeldt de zon, maar het is door grootte, kleur- en materiaalgebruik provocerend modern. Aan de binnenzijde is de felgekleurde zon weer vooral een religieus symbool. Van Iersel maakte ook nog de wandschildering De Zaaier voor deze school.
Betonplastiek met glasraam in de buitenmuur van de Christelijke HBS ‘Maarten Luther’, 1962.
www.gervaniersel.nl
De krachtige zon is binnen nog beter zichtbaar.
Platform Wederopbouw Rotterdam, 2023De lichtwerking is bij glas-in-beton altijd extra moeilijk. Glas is afhankelijk van het licht dat van buiten komt. Het licht dat Onze Lieve Heer erin brengt zeg ik dan altijd.
Wandschildering (op hout) in de kantine van de Christelijke HBS ‘Maarten Luther’, 1962.
www.gervaniersel.nlKapel gebouw De Heuvel
Uiteraard ook religieus geïnspireerd, maar bijna abstract van vorm is de Christusfiguur in het glas-in-beton-raam van de kapel van gebouw De Heuvel. "In de vormgeving werd ik vrij gelaten en het lag voor de hand om Christus als uitgangspunt te kiezen. De kleurkeuze was moeilijk. Het moest bescheiden zijn omdat het zo’n kleine ruimte is. Dan ben je beperkt in het gebruik van kleuren. Ik heb wel steeds het gevoel gehad dat het er op die manier in moest komen. De lichtwerking is bij glas-in-beton altijd extra moeilijk. Glas is afhankelijk van het licht dat van buiten komt. Het licht dat Onze Lieve Heer erin brengt zeg ik dan altijd." Dit is in 1959 zijn eerste glas-in-betonraam.
Ger van Iersel bij het glas-in-betonraam in De Heuvel.
www.gervaniersel.nl
Het buitenaanzicht van het glas-in-betonraam van Van Iersel in gebouw de Heuvel.
Marlies Lageweg, Platform Wederopbouw Rotterdam, 2019Kerken, gereformeerd en hervormd..
Het is geen toeval dat Van Iersel na het succes van de Pauluskerk bij diverse andere kerken wordt ingeschakeld. Bijzonder is dat hij voor verschillende gezindten actief is. Voor architect Hupkes maakt hij bij de Nederlands hervormde Messiaskerk in Hillegersberg een zwart wit reliëf bij de ingang. Net als het kerkontwerp getuigend van ‘soberheid en strakke lijn.’
Heel Nederland is in oktober 1964 in de ban van de bouw van de Antwoordkerk in Hoogvliet. Het resultaat van de gezamenlijke kerkenbouwactie Antwoord ’64 van de gereformeerde en hervormde kerken. Architect Rein Fledderus heeft een geprefabriceerd ontwerp gemaakt dat in zes dagen wordt gebouwd en op de symbolische zevende dag geopend en ingewijd. Van Iersel maakt hiervoor een spectaculaire glaswand. Na de sloop van deze kerk in 2023 zijn delen van de glaswand in opslag gegaan.
Voor architect Van de Ree van bureau Kuiper, De Ranitz, Van de Ree, Van Tol maakt hij glasramen in de Nederlands hervormde Johanneskerk in Lombardijen. Het zijn voorstellingen uit het evangelie van Johannes, maar voor de niet-kenner vooral kleurige, vrijwel abstracte werken.
Het Zonnelied van Van Iersel in stiltecentrum La Verna van het Fransiscus Gasthuis is in 2024 opgeknapt en beter verlicht.
www.gervaniersel.nl..of rooms-katholiek
De rooms-katholieke Sint Caeciliakerk in de Alexanderpolder oogt van buiten als een soort veredelde schuur. Het ontwerp is van architect Van Heck en het gebouw is in 1969 gereed. Verrassend is het interieur met een enorm langwerpig raam van glas in kunststof, dat zelfs de hoek omgaat.
Voor het katholieke Fransiscus Gasthuis (1975) van de gebroeders Kraaijvanger maakte hij een glas-appliqué, geïnspireerd op de door Fransiscus van Assisi geschreven liedtekst Zonnelied. In dit glazen kunstwerk zijn verschillende elementen te herkennen die worden benoemd in de lofzang: wind, water, aarde, vuur, de maan, sterren en vooral de zon.
Glas-in-betonraam Hoogheemraadschap oogt ook vanaf buiten heel kleurrijk, 1969.
www.gervaniersel.nl
Van binnen zijn de kleuren van de Levensboom van Ger van Iersel nog beter zichtbaar.
Platform Wederopbouw Rotterdam, 2022Kraaijvanger Architecten
Voor de nieuwbouw van het Hoogheemraadschap van Schieland en Krimpenerwaard maakt Van Iersel in 1968 ook een glas-in-betonraam. Een verticaal raam van maar liefst dertien meter hoogte bij een trappenhuis. De betonnen vormen laten een levensboom zien, het symbool van groei en vruchtbaarheid. De felgekleurde glazen ramen zijn in allerlei kleuren uitgevoerd. Bovenin is een gele cirkel voor de zon, het licht. De andere groene en blauwe kleuren verwijzen naar vruchtbaarheid en water.
Het gebouw is ontworpen door Kraaijvanger Architecten, die hem ook bij andere gebouwen betrekken. Zoals bij het kantoorgebouw voor de RVS aan de Westerstraat, oorspronkelijk ontworpen door Louis van Roode, waarvoor hij een glas-in-betonraam maakt. Voor de uitbreiding van het Belastingkantoor aan de Westzeedijk maakt hij keramische ornamenten voor het trappenhuis.
De trappenhal van het douanekantoor met achter het raam het keramieken kunstwerk van Van Iersel.
Kraaijvanger architecten
De tegelwand en het keramieken kunstwerk van Van Iersel zijn vijftig jaar na dato nog intact.
Marlies Lageweg, Platform Wederopbouw Rotterdam, 2021Stuksla-kunstwerk
In de hal van de nieuwe vleugel van het Eudokiaziekenhuis aan de Bergweg heeft Van Iersel in 1963 een bijzonder kunstwerk gemaakt. Een wandschildering met een glazen ‘oog’. In Het Vrije Volk vertelt hij, dat hij hier een nieuwe techniek heeft gebruikt. ‘Na eerst verscheidene lagen glas op elkaar geplakt te hebben had hij grote gedeelten met een hamer weggeslagen, zodat de onderliggende stukken weer zichtbaar werden.’
De keramische wandversiering in metrostation CS in 1968 is vooral experimenteel qua compositie. De langwerpige wand is voorzien van een bijzonder lijnenspel, dat een metronetwerk verbeeldt. Het bestaat uit ruwe antracietkleurige keramieklagen op een felrode en witte ondergrond. Het is helaas bij de sloop en verbouwing van station en metro verloren gegaan. Een vergelijkbare keramische wand uit de Daniel den Hoed kliniek vond gelukkig wel een nieuwe bestemming in Rotterdam.
Burgemeester Van Walsum met echtgenote staan bij de glazen wandversiering van Ger van Iersel in de hal van de nieuw geopende vleugel van het Eudokia Ziekenhuis, 1963.
Ary Groeneveld, Stadsarchief Rotterdam
Wandschildering ‘Uitzicht op het nieuwe Jeruzalem’ in het Eudokiaziekenhuis, 1963.
www.gervaniersel.nlDe monumentale kunst wordt nog al te vaak beschouwd als een aanhangsel van de architectuur en de schilderkunst, maar dat is onjuist.
Samenwerking
Ger van Iersel werkt regelmatig samen met diverse Rotterdamse architecten: de eerdergenoemde Kraaijvangers, Henk Koldewijn, Barend van Veen, Dick Apon, Rein Fledderus en gemeentearchitect Cor Veerling. Hij is zelf tamelijk bescheiden over de lof en het ‘succes’ van zijn scheppingen. In een interview in het Algemeen Dagblad in 1962 zegt hij daarover: "Wij, de beeldende kunstenaars die met de versiering van de kerk waren belast, zijn van het begin af door de architect Van Veen bij de bouw betrokken. Wij hebben samen met de bouwmeester over de tekeningen gebogen gestaan en wij hebben er over gepraat en met elkaar overlegd. Dat is ook het geval met de nieuwe Christelijke H.B.S. aan de Dorpsweg, die Koldewijn heeft ontworpen. Ik maak daar een betonnen wand met een raam er in en ook dat werk is van het begin af in het ontwerp van de architect opgenomen geweest.
De monumentale kunst wordt nog al te vaak beschouwd als een aanhangsel van de architectuur en de schilderkunst, maar dat is onjuist. De kunstwerken aan of in een bouwwerk moeten een wezenlijk deel daarvan zijn. Architectuur en monumentale kunst horen bij elkaar. Het gaat niet aan om een kunstenaar er bij te halen als het bouwwerk al klaar is.”
Glasraam in de Sint Caeciliakerk in de Alexanderpolder, 1969.
www.gervaniersel.nl
Wand in metrostation CS, 1968.
www.gervaniersel.nlErkenning
In 1962 kreeg Van Iersel samen met Barend van Veen de Laurenspenning voor de Pauluskerk. De toekenning betekent waardering voor de door hem beoogde synthese van architectuur en beeldende kunst, maar ook erkenning. De inschakeling bij twee ambassadegebouwen, toch een soort visitekaartjes van Nederland in het buitenland, is een ander blijk van erkenning. Zijn eerste werk betreft een glasappliqué voor de Indiase ambassade in New Delhi in 1967. Een ontwerp van Apon. In 1972 volgt de ambassade in Parijs. Een keramieken wand verbeeldt een dijk die het water keert.
”Een ambassade biedt de mensen bescherming,” zegt Van lersel, “als symbool van die bescherming en als iets dat typisch Nederlands is, heb ik een dijk gekozen." De keien waaruit hij zijn dijk opbouwt en de golven van de zee die er tegenaan beuken, je kunt zelfs denken aan “de zee van mensen" die een ambassade jaarlijks passeert zijn opgebouwd uit keramisch materiaal.’
Het Vrije Volk 31 maart 1973
Alma mater
De glas-in-betonramen van Van Iersel zijn het bekendst, maar hij maakte ook veel wandschilderingen en beeldhouwwerken voor gebouwen. Behalve de wandschilderingen in de Lutherse kerk ook voor scholen, kerken en ziekenhuizen. En verder plastieken, zowel vrij werk als in opdracht voor scholen. Voor de hervormde school ‘Het Lichtspoor’ in Lombardijen maakt hij in 1965 een bronzen vis. Een later werk is het bronzen beeld Alma Mater voor de Erasmus Universiteit. Een zittende figuur in een open ovale sokkel, onthuld in 1983. Ook hier een vrijwel abstracte vorm die bij nadere beschouwing toch figuratief is.
‘Alma Mater’ bij de Erasmus Universiteit, 1983.
www.gervaniersel.nlZoals je stof kunt appliceren door lapjes op elkaar te leggen, zo kun je ook glas op elkaar lijmen.
Vlinders in glas
Van Iersel had niet alleen een hecht netwerk van opdrachtgevers en architecten. Hij was ook nauw betrokken bij het culturele en maatschappelijke leven in Rotterdam. Hij was jarenlang bestuurslid van de Adriaanstichting voor jongeren met een handicap. Voor het gebouw van de Adriaanstichting aan de Ringdijk in Schiebroek maakte hij in 1977 een raam met vlinders. Geïnspireerd op een kindertekening van vlinders, die in een concentratiekamp uit de Tweede Wereldoorlog is gevonden. Een glasappliqué: “Zoals je stof kunt appliceren door lapjes op elkaar te leggen, zo kun je ook glas op elkaar lijmen. Doe je allerlei kleuren over elkaar heen dan krijg je net als bij een aquarel kleureffecten: geel en blauw wordt groen. Leg je bij deze techniek twee lagen glas op elkaar en er wordt zout tussen gedaan en je doet het in de oven dan krijg je als resultaat van die eilandjes. Zo heb je verschillende technieken. De afmetingen van dit raam zijn twaalf bij twee en een halve meter".
Glas appliqué in de Adriaanstichting, 1977
www.gervaniersel.nl
In maart 2026 is het Vlinderraam aan de Ringdijk verwijderd. Het wordt gerenoveerd bij atelier Van den Broek en teruggeplaatst in het nieuw te bouw appartementencomplex door Dura Vermeer.
Ester Haver Droeze, 2026Laatste opdracht
Van Iersel werkte tot op hoge leeftijd door. Zijn laatste grote opdracht was een gedeeltelijk gezandstraald raam met een wereldbol en een vloerschildering voor de nieuwbouw van het ANWB-kantoor in Den Haag in 1994. Een werk dat bij uitstek illustreert dat architectuur en monumentale kunst bij elkaar horen. En wellicht gezamenlijk moeten vrezen voor hun voortbestaan nu de ANWB verhuist en het gebied getransformeerd wordt.
Het gedeeltelijk gezandstraalde raam van Ger van Iersel in het ANWB-hoofdkantoor in 1994.
www.gervaniersel.nl
De vloerschildering in het ANWB-hoofdkantoor van Ger van Iersel, 1994.
www.gervaniersel.nlOverzicht monumentale werken in Rotterdam
- Wandschildering Lutherse kerk/Andreaskerk, Heer Vrankestraat 1951, 1970. Intact
- Wandschildering Ds. A.R. Rutgersschool, Nobelstraat 88, 1958. Gesloopt
- Glas-in-betonraam kapel De Heuvel, Grotekerkplein 5, 1959. Intact
- Glas in betonraam Pauluskerk, Mauritsweg, 1960 afgebroken. Raam opgeslagen
- Sgraffito, Portus Meridiem, Mare 67/Grift 30. Toekomst ongewis
- Keramisch plastiek entreehal Boerenleenbank, Rotterdamse Rijweg, 1961. Afgebroken
- Wandschildering Christelijke Zuider ULO, Fichtestraat 3, 1961. Afgebroken
- Betonplastiek Christelijke Zuider ULO, Fichtestraat 3, 1961. Status onbekend
- Wandschildering Christelijke HBS ‘Maarten Luther’, Roerdomplaan 42/Dorpsweg, 1962. Status onzeker
- Betonplastiek met glasraam Christelijke HBS ‘Maarten Luther’, Roerdomplaan 42/Dorpsweg, 1962. Intact
- Mozaïeksteen Messiaskerk, Debussylaan 17, 1962. Gesloopt
- Wandschildering, hervormde lagere school, Debussylaan, 1962. Gesloopt
- Houtplastiek Hoflaankerk, Onesimus, 1962 Intact
- Wandschildering Eudokiaziekenhuis, Bergweg, 1963. Gesloopt
- Glas in betonraam Kantoorgebouw RVS, Westerstraat 3, 1964. Herplaatst in Zwolle
- Glasappliqué Antwoordkerk, Kruisnetlaan 200, 1964. Gedeeltelijk opgeslagen
- Bronsplastiek school ‘Het Lichtspoor’, Guido Gezelleweg, 1965. Verdwenen
- Wandschildering Christelijk Lyceum Melanchthon, Van Bijnkershoekweg 95-97, 1965. Verdwenen
- Glasramen Hervormde Johanneskerk, Guido Gezelleweg 1, 1966. Intact
- Keramisch object Bejaardentehuis De Wilgenborgh, Adriaan Kluitstraat, 1966. Intact
- Keramieken wand, Daniel den Hoedkliniek, eind jaren '60, wordt herplaatst in voormalig Zuiderziekenhuis
- Wandschildering Aula Zuiderbegraafplaats, Slinge 50, 1966. Gesloopt
- Wand metrostation Centraal Station, 1968. Verdwenen
- Glas-in-betonraam Hoogheemraadschap, 1969. Intact
- Glasappliqué, glasraam Sint Caeciliakerk, Zocherstraat 88-90, 1969. Intact
- Glaswand verpleeghuis De Rustenburg, Mathenesserlaan, 1969. Gesloopt 2005
- Glaswerk, tapijt Crematorium Maeterlinckweg, 1970. Gesloopt
- Keramische objecten Belastingkantoor, Westzeedijk, 1971. Intact
- Alma Mater, bronzen beeldhouwwerk, Erasmus Universiteit, 1983. Intact
- Glasappliqué Sint Franciscus Gasthuis stiltecentrum, 1976. Intact
- Glasappliqué Adriaanstichting/Rijndam, Ringdijk, 1977. Intact, wordt verplaatst
Keramieken wand van Van Iersel in Daniel den Hoed kliniek.
Janine Schrijver, 2019, www.janineschrijver.nl
De keramieken wand uit Daniel den Hoed is tegel voor tegel losgehaald en opgeslagen. Het werk zal worden herplaatst in het Zuider-Carre appartementengebouw.
Collectie nazaten Ger van IerselBronnen
'Ger van Iersel. Monumentaal kunstenaar', Frederik Haver Droeze, Uitg. Donker, 2015; 'De Heuvel een heel Rotterdams gebouw', Carin Gaemers, 2009; www.gervaniersel.nl; www.bkor.nl
Meer info over...
Op het ss Rotterdam, een van de museumlocaties is heel veel kunst te zien. Klik hier voor een uitgebreid artikel over de kunst op dit schip.
Wil je meer weten over de architectuur en historie van het ss Rotterdam of Gebouw de Heuvel, klik dan op de links naar de website van Platform Wederopbouw Rotterdam.
Klik hier voor meer informatie over de werken in de openbare ruimte van Ger van Iersel, beginnend bij de sgraffito aan de Mare in Vreewijk, op de website van BKOR (CBK Rotterdam).
Tekst geschreven door Paul Groenendijk.
- Kunstenaar
- Gerrit van Iersel (1922-2014)
- Kunstenaar
- Ger van Iersel
- Kunstwerk
- Glas-in-beton Mozaïek Muurschildering