Echtpaar z.k. geniet de voorkeur

Bij het Monopoly-spel kun je huizen en hotels kopen voor drie Rotterdamse straten: Blaak, Hofplein en Coolsingel. Merkwaardigerwijs drie straten waar helemaal geen woningen zijn! De Nederlandse versie van het spel stamt uit 1941, dus misschien dachten de samenstellers dat dit in het nieuwe Rotterdam wel het geval zou worden. Want ook voor de oorlog waren hier vooral kantoren en winkels te vinden. Toch woonden er in het naoorlogse Rotterdam enkele mensen aan de Coolsingel en de Blaak. En overal waar alleen bedrijven en kantoren werden gebouwd, zoals de Delftsestraat, het Wijnhavenkwartier en het Zomerhofkwartier, woonden ook mensen. Het waren de conciërges van die kantoor- en bedrijfsgebouwen, die een dienstwoning in zo’n gebouw tot hun beschikking kregen. Dergelijke dienstwoningen zijn overigens geen typisch wederopbouwfenomeen, want ze kwamen ook voor de oorlog al voor. In uiteenlopende Rotterdamse gebouwen als het Huis van Bewaring aan de Noordsingel, het Hofpleinstation, het magazijn van Diepeveen aan de Pelgrimsstraat, de oude gemeentebibliotheek aan de Nieuwemarkt, Museum Boijmans en zelfs het stadion Feijenoord waren woningen. Vanaf de jaren zeventig lijkt het fenomeen uitgestorven.

Aan de Coolsingel waren meerdere dienstwoningen. In het gebouw De Utrecht van J.J.P. Oud zat de woning van de beheerder op de vijfde, hoogste verdieping, helemaal links aan het eind van de gang, maar wel met uitzicht op de Coolsingel. De woning zat naast de kantine, zodat de conciërge (of waarschijnlijker zijn vrouw) hier de keuken kon bestieren. Er was een deur tussen de keuken van de woning en de keuken van de kantine. In de gevel is niets te zien van de andere functie erachter; de kantoorgevel is gewoon doorgezet. In het Holbeinhuis ernaast was ook een dienstwoning op de bovenste, achtste verdieping, waar ook de kantine voor het kantoorpersoneel was. Ook hier is de kantoorgevel gehandhaafd en is de woning totaal niet herkenbaar. Ook in de Slavenburgs Bank aan de andere zijde van het Stadhuisplein was een dienstwoning. Vol trots werd bij de ingrijpende transformatie van dit gebouw in 2012 gemeld dat hier de eerste woningen met een adres aan de Coolsingel kwamen…

In de vooroorlogse Beurs van J.F. Staal was een dienstwoning aan het Beursplein met de allure van een penthouse. Deze was dan ook bedoeld als woning van de directeur. Hij is tegenwoordig in gebruik als crèche.

Vanwege de beperkte oppervlakte van een dergelijke woning en het gebrek aan buitenruimte werden vaak kinderloze echtparen gevraagd. De man moest vooral het technische onderhoud verzorgen en de vrouw werd ingeschakeld bij het schoonmaken en het schenken van koffie en thee. Zodra de betrekking werd beëindigd, moesten de bewoners hun dienstwoning verlaten. Het Nederlandse huurrecht was bij dienstwoningen niet van toepassing. De woning die speciaal aan een burgemeester of bestuurder ter beschikking wordt gesteld heet een ambtswoning.

In appartementencomplexen zoals de Lijnbaanflats was standaard een conciërge aanwezig, die ook een woning in de flat had. Hij zorgde voor het onderhoud, de schoonmaak en het beheer. De meeste woongebouwen waren vrij toegankelijk, maar de huismeester hield vanuit zijn loge een oogje in het zeil. De woning van de huismeester in de Maastorenflat had zelfs een eigen entree. In het Oogziekenhuis werd ook gewoond. Er waren een vleugel met kamers voor de inwonende zusters en twee woningen, één voor de directrice op de tweede verdieping en één voor de inwonende dokter op de derde verdieping.

Ook op de aparte industrieterreinen die na de oorlog werden aangelegd zijn vaak woningen toegevoegd aan de bedrijfsgebouwen. Meestal boven een garage of werkplaats op de begane grond. In de Spaanse Polder, aan de Sluisjesdijk en in het Industriegebied Waalhaven zijn er nog een hoop te vinden, veelal herkenbaar door de gordijntjes voor de ramen. Voor de dienstwoning bovenin het poortgebouw van stukgoedbedrijf Progress aan de Schiehaven werd speciaal een patio als buitenruimte aangelegd. 

Onaantrekkelijk gesitueerd waren de vier dienstwoningen in het Groothandelsgebouw op de zevende en hoogste verdieping. Deze kijken uit op één van de binnenhoven. Eén woning werd tot het overlijden van mevrouw Stolk in 2025 nog bewoond. In het Industriegebouw aan de Goudsesingel was ook een viertal woningen. Deze zaten op de bovenste verdieping van de vleugel langs de Kipstraat met balkon en uitzicht. In het verzamelgebouw Zuidplein waren -volgens een advertentie- maar liefst 15(!) dienstwoningen. De huidige huismeester woont hier nog steeds.

Bij het kantoorgebouw en de drukkerij van het Vrije Volk aan de Slaak waren twee dienstwoningen boven de garage. Hier woonden Willem Hollander met zijn gezin en de familie Spek, de kantinebeheerder. De woningen hadden een eigen opgang, waren groot en modern en hadden balkons.

Bij het in 1970 opgeleverde Technikon scholencomplex zitten de twee dienstwoningen op de begane grond van het gymnastiekgebouw. In deze onderbouw van één laag, bekleed met betegelde betonpanelen, zijn twee uitsparingen aangebracht met daarachter de glazen puien van de woningen.

Ook  in het gebied van het Schieblok aan de Delftsestraat, bestemd voor kantoren en bedrijven, woonden enkele gezinnen in een dienstwoning. In het Esvehagebouw van J.J.P. Oud lag de conciërgewoning op de eerste verdieping aan de straatkant. Uiteraard gewoon achter de kantoorgevel. Bij Van Ditmar aan de Schiestraat was deze op de derde verdieping. Op de bovenste verdiepingen van het Geheelonthoudershotel aan de Delftsestraat 21-23, de Vrijmetselaarsloge aan de Delftsestraat 9 en van Delftsestraat 15 waren dienstwoningen. Deze laatste had twee balkons, die bij een verbouwing zijn verwijderd.

De dienstwoning op het kantoorgebouw voor de Nillmij, het Schieblock, was wel goed herkenbaar. Nog steeds eigenlijk. De conciërgewoning was gecombineerd met het lifthuis op het dak. Een soort penthouse, met een dakterras en een bijzonder uitzicht. De woning is tegenwoordig in gebruik als lunchroom. Sinds de teloorgang en herontdekking van dit bouwblok zijn overigens weer enkele nieuwe bewoners in de kantoorgebouwen gekomen.

In het meer als een industrieterrein ontwikkelde Zoho werd ook gewoond. In de brood- en banketbakkerij ‘Vooruitgang’ aan de Zomerhofstraat was een dienstwoning.

In het Wijnhavenkwartier werden na de oorlog alleen kantoor- en bedrijfspanden gebouwd. Toch woonden ook hier enkele gezinnen in bedrijfswoningen. In de eerste bebouwing, de pakhuizen naar ontwerp van Cornelis Elffers, was een dienstwoning op de tweede verdieping van één van de pakhuizen gesitueerd, gecombineerd met een vergaderkamer. Mogelijk moest de conciërge hier de spijzen, drank en sigaren voor de vergaderende heren verzorgen. Door de ligging aan de Zwarte Hondstraat kreeg de woning daglicht vanuit een rijtje ramen. Vanwege de symmetrie van de gevel zijn deze ramen ook in het achterliggende magazijn aangebracht. Zoals gebruikelijk was de gevel niet aangepast aan deze afwijkende functie. Het korte tijd later eveneens door Elffers ontworpen ICI-gebouw, een combinatie van magazijnen, laboratoria en kantoren, had een dienstwoning op de eerste verdieping met uitzicht over de Leuvehaven. De kantoorgevel is hier gewoon doorgezet. Enkele jaren later realiseerde Elffers het ernaast gelegen Graanhuis, met een dienstwoning op de vijfde verdieping. Op oude foto’s zijn de gordijntjes in de woonkamer te zien. Ook in de twee andere gebouwen van Elffers rond de Wijnbrugstraat zaten dienstwoningen. In het gebouw op de hoek van Scheepmakershaven en Glashaven zat een dienstwoning op de bovenste verdieping. Daar woonde Rob van Katwijk in zijn jeugd.

In de bankgebouwen aan de Blaak, die andere monopolystraat zonder huizen, waren ook dienstwoningen. In de Amsterdamse Bank/Incassobank van de Kraaijvangers waren enkele dienstwoningen, bereikbaar via een aparte entree aan de Posthoornstraat. De gevel is identiek aan de normale kantoorgevel. In een beschrijving van de Nederlandsche Handel-Maatschappij is te lezen: Ten behoeve van de inwonende chef technische dienst is een dienstwoning aanwezig op de vierde verdieping, Brouwerijstraat. Het wordt eentonig, maar ook hier is de reguliere kantoorgevel doorgezet en is deze woning van buitenaf niet traceerbaar. Terwijl vóór 1940 de conciërgewoning van de bank aan Wijnstraat-Zuidblaak zichtbaar aangeduid was. De derde bank, de Twentsche Bank, heeft op de derde verdieping een woning voor de inwonende procuratiehouder. In het bijkantoor van de Nederlandse Bank aan de Boompjes was permanente gewapende bewaking aanwezig. Er was geen beheerderswoning, maar wel een soort kazerne, waar bewakers konden overnachten. Een ander bankgebouw uit de wederopbouw, de Spaarbank aan de Botersloot, had wel een conciërgewoning, met aparte entree aan de Spaarbankstraat.

Veel dienstwoningen zijn nauwelijks herkenbaar in het gebouwontwerp. De kantoorgevel is meestal gewoon doorgezet en alleen de gordijntjes of de kerstverlichting rond de feestdagen verraadt dat hier wordt gewoond. Bij middelbare scholen werd vaak een aparte conciërgewoning op het terrein gebouwd. Wel herkenbaar was de dienstwoning bovenop het kantoorgebouw van de Stad Rotterdam aan de Blaak: een heus penthouse op het dak.

Het is niet helemaal duidelijk wanneer de dienstwoningen verdwijnen. In beschrijvingen uit de jaren zeventig van kantoorgebouwen komen ze niet meer voor en ook op de plattegronden zijn ze niet meer te vinden. Merkwaardigerwijs gaan kantoorgebouwen in deze periode onder invloed van de kleinschaligheidsmode juist op woningbouw lijken. In deze jaren verdwijnen ook de meeste kantines uit de kantoren en de technische service, schoonmaak en beveiliging worden vaker uitbesteed aan externe bedrijven. Kortom, de dienstwoning is overbodig. Veel van de dienstwoningen zijn inmiddels weer getransformeerd tot een kantoorruimte, sommige zijn nog in gebruik als woning. Eén van de laatste en functionerende dienstwoning met een huismeester annex conciërge in Rotterdam Centrum was volgens onze informatie in het Rotterdam Building van Kraaijvanger architecten uit 1976. Deze woning is na een renovatie in 2022 ook definitief opgeheven, want een dienstwoning komt in geen enkel programma van eisen meer voor.

Geschreven door Paul Groenendijk.