• Artikelen

Bospolder - Tussendijken

Op 31 maart 1943 werd de wijk Tussendijken per ongeluk door de geallieerden gebombardeerd. Het vergissingsmbardement maakte dat 13.000 mensen dakloos werden, maar kreeg na de oorlog nauwelijks aandacht. Het heet daarom het Vergeten Bombardement. De wederopbouw uit het gebied lijkt minstens zo vergeten.

1943 0331 anoniem NL Rt SA 4100 1993 3921 01

Het geallieerde bombardement van 31 maart 1943 verwoestte o.a. de Mathenesserweg.

Stadsarchief Rotterdam, 1943

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd de regio Rotterdam meer dan driehonderd keer gebombardeerd door geallieerde vliegtuigen. Bij die bombardementen kwamen in Rotterdam alleen al bijna 900 burgers om het leven, méér dan bij de Duitse vernietiging van de binnenstad. Tot deze opzienbarende conclusie komen Lennart van Oudheusden en Jac. J. Baart in hun boek Target Rotterdam uit 2018. Het absolute dieptepunt was het vergissingsbombardement van de Amerikanen op Rotterdam-West op 31 maart 1943. Het staat bekend als het Vergeten Bombardement en er waren ruim 400 slachtoffers.

1a algemeen 1943 2158 051935 defensie

Het vergissingsbombardement op Rotterdam-West op 31 maart 1943.

Collectie Nederlands Instituut voor Militaire Historie

1b algemeen 1943

De verwoestingen na het bombardement aan de Schiedamseweg bij de Wattierstraat.

Stadsarchief Rotterdam

Een dramatische vergissing

Gedurende de oorlogsjaren waren er regelmatig luchtaanvallen op haveninstallaties, scheepswerven en fabrieken. Die werden immers gebruikt voor de Duitse oorlogsindustrie. Op 31 maart was het doelwit de werf van Wilton Fijenoord in Schiedam. Door het bewolkte weer, de onduidelijke instructies en navigatiefouten van de jonge, onervaren bemanning kwamen de bommen op allerlei plekken in Rotterdam-West terecht: Keilehaven, Lekhaven, Heijplaat en Wilton-Fijenoord. Door de stormachtige wind kwamen de laatste honderd bommen zelfs niet op de haveninstallaties terecht, maar noordoostelijk daarvan. Rond half twee ’s middags veranderde een deel van de wijk Tussendijken in een inferno. De schade was enorm: behalve de vele doden en gewonden waren 2661 woningen, 190 winkels en 89 bedrijven verwoest. Haast 13.000 mensen werden dakloos. De door de Duitsers gecontroleerde pers sprak schande van de ‘Anglo-Amerikaanse terreuraanvallen’.

Reeds tal van malen helaas hebben wij in de Maasstad gestaan bij de brandende puinhoopen van wijken, waarin de moordenaars van de overzijde van het Kanaal op verraderlijke wijze hun doodenden last hebben neergeworpen, en herhaaldelijk kwamen wij dan in aanraking met het schrijnende leed van eenvoudige, weerlooze burgers, die hun liefste bezit hadden verloren, doch wat wij thans in de reeds zoo vaak beproefde stad hebben medegemaakt overtreft nog al het voorgaande. Huis na huis, straat na straat is in de getroffen wijk veranderd in een rookende puinhoop, waarin de hoop van vele gezinnen begraven is, waarin ouden van dagen, vrouwen en kinderen, temidden van hun dagelijksche bezigheden op gruwelijke en misdadige wijze het leven verloren. Slechts weinige minuten heeft deze „dappere" aanval van onze Britsche „beschermers" geduurd, doch deze korte spanne tijds is voldoende geweest om, voor zoover thans reeds te overzien is, zeshonderd tot duizend huizen te vernielen, waarvan er meer dan vijfhonderd volkomen met den grond gelijk gemaakt zijn.

Het Nationale Dagblad 2 april 1943

1d algemeen maquette 1

Maquette van Tussendijken gezien vanaf het Marconiplein.

Stadsarchief Rotterdam

Wederopbouw

Na de oorlog werd dit stadsdeel uiteraard ook hersteld. Het wederopbouwplan was minder rigoureus dan het Basisplan voor het centrum. In grote lijnen werd het bestaande stratenpatroon gevolgd, met de Mathenesserweg en Schiedamseweg nog steeds als brede doorgaande routes. Ten noorden van de Mathenesserweg en ten zuiden van de Schiedamseweg werden de gesloten bouwblokken hersteld. De punt tussen Mathenesserlaan en Schiedamseweg kreeg een modernere, meer open opzet. Een aantal gesloten bouwblokken van gemeentelijk architect J.J.P. Oud werd vervangen door hoge flats aan een plantsoen. Pas in 1983 werd een wijkpark gerealiseerd. Het Grote Visserijplein werd als centrale open ruimte toegevoegd; sinds de jaren zestig is het in gebruik als marktplein. Ook het wijkgebouw werd pas in de jaren tachtig gerealiseerd.

Bij de nieuwbouw werd een meer open verkaveling toegepast. De galerijflats aan de Gijsinglaan vormen een breuk met de vooroorlogse structuur van gesloten bouwblokken en sluiten meer aan op de woningbouw in buitenwijken als Overschie. In één bouwblok aan de Schiedamseweg kwam een expeditiehof; ook achter de lage winkelbebouwing aan het eind van de Schiedamseweg kwam een soort expeditiestraat.

1c algemeen klooster GAR 2004 7592 1 TM 2

Maquette van de nieuwbouw in Tussendijken, ca. 1949.

Stadsarchief Rotterdam

Tussendijken was niet het slechtste gedeelte van Rotterdam, o.a. kwamen er blokken in voor met gemeenschappelijke tuinen, die door Oud in 1920 zijn gebouwd. Tot ver in de omtrek zal men echter tevergeefs naar een behoorlijke plek openbaar groen zoeken en daarom heeft men bij het ontwerpen van het plan voor de wederopbouw in de eerste plaats in de behoefte aan een groot plantsoen voorzien. Hoewel op kleine schaal en in de gehele opzet beperkt door de omringende bebouwing en door de loop van bestaande wegen, die niet veranderd kon worden, zijn in het wederopbouwplan van Tussendijken toch de hedendaagse stedebouwkundige opvattingen verwerkt.

Rein Blijstra in Het Vrije Volk 7 januari 1952

1e algemeen NL Rt SA 4202 1974 1552

De Apostolische kerk van architect M.E. Hartman aan de Korfmakersstraat in 1974.

Dienst Gemeentelijke Gebouwen, Stadsarchief Rotterdam

Badhuis

De scherpe punt waar Schiedamseweg en Mathenesserweg samenkomen werd verder met tamelijk losse objecten bebouwd: experimentele maisonnetteflats, een scholencomplex en het klooster Regina Pacis. In het plan waren meerdere bescheiden kerkgebouwen opgenomen: een katholieke kerk van Harry Nefkens aan de Mathenesserdijk (gesloopt in 1994), een gereformeerde kerk op de hoek van de Schiedamseweg en Schippersstraat van Chr. de Heer (gesloopt in 2001), een Apostolische kerk van M.E. Hartman aan de Korfmakersstraat en een gereformeerde kerk art. 31 van C. Hoekveen aan de Kuipersstraat. Aan het eind van de Schiedamseweg kwam in 1958 een modern politiebureau, met voor de jaren vijftig karakteristieke kunstwerken van Ian Pieters en Cees Timmer. Er zijn ook plannen geweest voor een badhuis hier, waar havenarbeiders zich na gedane arbeid zouden kunnen wassen.

Bombardement 1943

De grond beefde
en wij in de kelder wisten:
Het zijn onze vrienden. Zij lieten
de bommen vallen als rijpe appelen
tot we zagen hoe vuilwitte wolken
de hemel inklommen en een strakke wind
de geur van brand in ons blies
Toen pas begreep ik
wat overleven is
en dat alleen.

Ans Leenheer, 1978

1h algemeen T 1978 vergeten bomb

In 1978 verscheen een themanummer van WAR (Werkgroep Arbeidersliteratuur Rotterdam) over het Vergeten Bombardement.

1i algemeen T 2003 vergeten bomb

In 2003 verscheen een speciale uitgave van Ons Rotterdam over het Vergeten Bombardement.

Vergeten bombardement

Het herdenken van het bombardement van mei 1940 heeft in Rotterdam altijd in de schaduw gestaan van het vieren van de wederopbouw. Voor het bombardement op Rotterdam-West was helemaal geen aandacht. Daarom werd gesproken van het Vergeten Bombardement. In 1978 bij de 35-jarige herdenking, werd er voor het eerst bij stilgestaan door middel van een tentoonstelling in het wijkgebouw. Ook verscheen er een speciale aflevering van het tijdschrift WAR van de Werkgroep Arbeidersliteratuur Rotterdam. Op 31 maart 1993 werd ter nagedachtenis aan dit Vergeten Bombardement door minister-president Lubbers een monument onthuld. Beeldend kunstenaar Mathieu Ficheroux heeft in het plantsoen van Park 1943 cortenstalen cijfers van de datum verspreid, als door een bom getroffen.

Het vergeten bombardement Mathieu Ficheroux foto BKOR archief 1 800x500

Kunstwerk uit 1993 voor het Vergeten Bombardement van Ficheroux in Park 43.

Archief BKOR

1g algemeen 1984 727

Luchtfoto Rotterdam-West april 1984. Tussen de Vierhavenstraat en Hudsonstraat ligt nog een spoorwegemplacement.

Stadsarchief Rotterdam

1f algemeen 1984 726

Luchtfoto Rotterdam-West april 1984 met de vijf flats tussen de Schiedamseweg en de Gijsinglaan.

Stadsarchief Rotterdam

Vergeten wederopbouw

De wederopbouw van Rotterdam-West heeft nooit veel aandacht gekregen, zeker afgezet tegen de wijze waarop Rotterdam zijn nieuwe centrum heeft gepromoot. Je zou naar analogie van het vergeten bombardement ook van de vergeten wederopbouw kunnen spreken. Voor een deel komt dit doordat de wederopbouwblokken vrij naadloos aansluiten op de bestaande bouw, die soms maar tien of twintig jaar oud was. Zo is het enige resterende halve gesloten bouwblok van J.J.P. Oud uit 1923 door architect Johan van Bokkum op vrijwel identieke wijze afgebouwd. Ook de laatste blokken aan de Mathenesserlaan van architect Krijgsman zouden net zo goed vooroorlogs kunnen zijn. Maar daarnaast is de meeste architectuur weinig onderscheidend.

2021 Marlies Lageweg SPWR politiebureau3

Marlies Lageweg, Platform Wederopbouw Rotterdam, 2021

Anno nu

In de loop der tijd is de nieuwbouw hier in dezelfde negatieve spiraal terecht gekomen als de andere, oudere stadsvernieuwingswijken van Rotterdam-West. In de sociale woningbouw en goedkope huurwoningen in de particuliere sector huizen grote concentraties kansarme Rotterdammers. Langzaam maar zeker lijkt ook dit stadsdeel er weer bovenop te komen, mede door enkele geslaagde nieuwbouwprojecten, zoals Le Médi en andere woningbouwprojecten langs de Hudsonstraat. Ook de bouw van het Dakpark langs de Vierhavensstraat, de gerenoveerde Lee Towers aan het Marconiplein en de algehele ontwikkeling van het M4H-gebied geven een positieve impuls. Een tienjarig traject Veerkrachtig Bospolder-Tussendijken moet de wijk naar een stedelijk sociaal gemiddeld niveau trekken. De wijk komt terug op de kaart.

Lees hier meer over Veerkrachtig Bospolder Tussendijken.

2021 Marlies Lageweg SPWR gijsinglaan schiedamseweg

Schiedamseweg met daarachter de flats aan de Gijsinglaan.

Marlies Lageweg, Platform Wederopbouw Rotterdam, 2021

2021 Marlies Lageweg SPWR woonblok mathenesserweg 4

Maisonettewoningen aan de Mathenesserweg.

Marlies Lageweg, Platform Wederopbouw Rotterdam, 2021

2021 Marlies Lageweg SPWR schiedamseweg

Schiedamseweg met de Nicolaasschool en klooster Regina Pacis.

Marlies Lageweg, Platform Wederopbouw Rotterdam, 2021

Prev
Next
Onderwerpen
Buurten
Buurten
Bospolder Tussendijken