Nabeschouwing Publiek Gesprek 'Rotterdam als veilige haven'

Na de oorlog stond Rotterdam voor de enorme opgave om de stad opnieuw op te bouwen. Een stad waarin mensen konden wonen, werken, elkaar ontmoeten en zich thuis voelen. Ook veiligheid speelde een rol in de manier waarop de stad werd ontworpen en ingericht. Zo werden de Lijnbaanhoven ontworpen met het idee dat vanaf het balkon toezicht gehouden kon worden op de spelende kinderen in het plantsoen. Echter de expeditiehoven aan de andere zijdes werden daardoor achterstraten, die door ouders als onveilig werden bestempeld. De kinderrijke gezinnen maakten plaats voor kinderloze singles of stellen. Daarmee veranderde het gebruik van de buitenruimte en de eisen voor veiligheid. De entrees zijn na verloop van tijd afgesloten om ongewenste bezoekers te weren. Immers, de conciërge was verdwenen. 
Architectuur en openbare ruimte kunnen sociale problematiek zoals dakloosheid, verslaving of geweld niet oplossen. Ontwerp kan wél voorwaarden scheppen voor zichtbaarheid, ontmoeting, toegankelijkheid en sociale veiligheid.

Vandaag is de vraag nog altijd actueel: hoe ontwerp je een stad waarin mensen zich veilig voelen? Want wanneer voelt een plek veilig? Voor wie? En welke rol kunnen architectuur, stedenbouw en vooral het ontwerp van de openbare ruimte daarin spelen? Vanuit het idee van Rotterdam als veilige haven brengt Platform Wederopbouw Rotterdam verschillende perspectieven samen. We gaan in gesprek over hoe ontwerp kan bijdragen aan een stad die veilig, toegankelijk en uitnodigend is voor verschillende gebruikers.

Het publieke gesprek vindt plaats bij BIQ architecten, het bureau van Rick Wessels in de Puntegale. Het bureau doet veel renovatie van wederopbouwarchitectuur. Rick noemt direct een aantal praktische problemen op die zij tegenkwamen bij hun projecten: de bevolking is niet homogeen; er is geen toezicht op de begane grond en mensen weten niet wie waar in het gebouw zitten. Door het openen van de plint, de aanleg van lage heggen in plaats van hoge schuttingen en betere verlichting is een grote stap in verbetering van de veiligheid gezet. Aspecten die na de korte lezingen in het gesprek wederom naar voren zullen komen.

Aan de hand van de piramide van Maslow (basisbehoeften van de mens) vertelt Oleksandra, stedenbouwkundige bij KuiperCompagnons, op welke wijze je als ontwerper van invloed kan zijn als het gaat om veiligheid. Zo noemde ze ontwerpen voor watervoorziening, indeling grond voor voedsel, woningen en beschutting. Maar ook tegen droogte en overstromingen, het borgen van verkeersveiligheid en misdaadpreventie. Plekken voor familie en vrienden, buurt en community en ten slotte het eigenaarschap van de plek. Het onderwerp veiligheid is zo divers en complex dat ontwerpers meer als gids zullen functioneren. Een gids die ervoor zorgt dat de middelen die onze basisbehoeften beschermen, niet worden verdrongen door andere belangen. Waarbij je op elk niveau van de piramide iets kan betekenen.

De wederopbouwwijk in Schiebroek-Zuid bestaat uit meer dan duizend woningen. Al meer dan tien jaar is het bureau Steenhuis Bukman Architecten betrokken bij de plannen om deze wijken op te knappen. Waarbij sloop natuurlijk een optie is geweest. Echter toen Hef Wonen (de opvolger van Vestia) het heft in handen nam, is besloten om het merendeel gefaseerd op te knappen. De uitgangspunten waren de wederopbouwkenmerken van de architectuur (horizontale lijnen met verticale delen) terug te brengen, de woningen energiezuinig te maken en de grote groenvoorziening te behouden of terug te brengen. De halfronde balkons uit de jaren tachtig bijvoorbeeld doorbraken het originele ontwerp maar daarmee kregen de woningen wel een grotere buitenruimte. Door de balkons meer terughoudend qua kleur en materialisering te maken gaan ze weer meer op in het originele ontwerp. Ook een belangrijk aspect was de collectieve buitenruimte mee te ontwerpen. De plinten zijn geopend, er is meer glas en verlichting toegepast op de begane grond toegepast. In de blokken zijn starters-doorzonwoningen gerealiseerd om de plint te openen. Deze ingreep is enerzijds procedureel relatief eenvoudig (parkeren) en anderzijds een interessante en welkome toevoeging in de woningvoorraad, die in het geval van Schiebroek-Zuid vrij eenzijdig is. 

We hadden voor het panel naast de sprekers enkele professionals uitgenodigd: sociaal ontwerper Zhenja Zheng (gemeente Rotterdam Stadsbeheer), beheerder Eric Buitenhuis (Hef Wonen) en manager Kathinka van Donkelaar plus activiteitenbegeleider Erwin Lammers (Leger des Heils). In het gesprek kwamen meerdere aspecten aan bod. Hieronder volgt een kort overzicht van aspecten die veiligheid tegenwerken en aspecten die mogelijk als randvoorwaarden kunnen dienen. Daarna beschrijven we kort de beschouwingen over deze punten.
 

Wat werkt tegen

• Grote doorstroom in een wijk
• Anonimiteit
• Steeds andere gezichten vanuit de organisaties
• Blinde plint
• Hoge schuttingen/heggen
• Obstakels in fietspaden
• Shared zones auto/ fiets/voetgangers
• Te weinig geld
• Toe-eigening hal/gang/voorportalen
• Gebruik van de garages voor opslag en mogelijk illegale activiteiten

Wat werkt mogelijk wel

• Openen plinten, glas/woningen
• Ogen op straat / zichtbaarheid
• Sociale binding
• Vormen van een community
• Als woningcorporatie/gemeente verbinding zoeken: zichtbaarheid
• Schuttingen/heggen verlagen
• Participatie/klankbordgroepen
• Inzicht in hoe openbare ruimte het gedrag bepalen
• Integraal ontwerp van een project
• Benaderbaar blijven/gedag zeggen
• Toe-eigening: plantjes naast de deur en op openbare ruimte-niveau (bv moestuin )

We kunnen stellen dat een aantal specifieke problemen samenhangt met de wederopbouwarchitectuur en -stedenbouw. Zo komt meerdere keren in het gesprek naar voren dat de gesloten plinten onveilig voelen. Het is te donker, er ontstaat teveel rommel (want niemand komt er) of het wordt toegeëigend door bewoners om extra spullen te stallen. Tegelijkertijd worden de grote groenplekken wel door huidige bewoners gewaardeerd maar eigenlijk te weinig gebruikt als verblijfsruimte. We hebben het over oorzaken zoals de matige inrichting/onderhoud, hoge heggen van bewoners op de begane grond, deels door het gebruik als poepveldjes, deels door ander gedrag van bewoners dan in de wederopbouwperiode (minder buitenspelen, minder buiten zitten op het balkon/veld). De sociale controle die er in de jaren vijftig/zestig was, is er niet meer. 

Dit raakt aan een grote verandering voor de meeste wederopbouwwijken. De maatschappij; de samenstelling van de wijken is veranderd. De wijken zijn niet meer zo homogeen als eerst, waar hele straten bij dezelfde werkgever werkten. De gemiddelde bewoner was niet arm ten opzichte van het gemiddelde inwoner in de jaren vijftig. Mensen waren blij met de woningen, die stromend warm! water en zelfs in meerdere gevallen centrale verwarming hadden. Ook een balkon was een grote luxe en slaapkamers met ramen in plaats van de alkoofwoningen van voor de oorlog. Tegenwoordig heeft een gemiddelde inwoner met een middeninkomen in Nederland een huis met een tuin. De bewoners van toen zijn vaak allemaal verhuisd naar een eengezinswoning. De huidige populatie van deze wederopbouwwijken met appartementenblokken van sociale huurwoningen is relatief arm. Bovendien wonen er vaak veel verschillende nationaliteiten, mensen kennen elkaar niet (goed). Onderzoek in Schiebroek gaf aan dat mensen er wel graag woonden maar dat de onderlinge verbondenheid laag was. Hoe meer sociale problematieken, hoe meer kans op lage betrokkenheid bij de omgeving.

Eric (Hef Wonen) geeft aan dat zij als corporatie proberen hun zichtbaarheid te vergroten. Hoe bekender jouw gezicht is, hoe makkelijker het is om elkaar te durven aanspreken. Kathinka (Leger des Heils) geeft aan dat gezien worden, belangrijk is. Een simpel gedag zeggen kan al een verschil maken. Zenhja (Stadsbeheer) en Oleksandra (Kuiper) geven aan dat sociale cohesie belangrijk is om te behouden, hetzij te bewerkstelligen. Bijvoorbeeld door het ontwerpen van of zorgen voor een buurtcentrum, wijkactiviteiten of sportclub. Renovatie heeft daarom de voorkeur voor de meeste aanwezigen, maar alleen als de bewoners kunnen blijven wonen. Sloop-nieuwbouw kan een goede ingreep zijn om een wijk divers te maken, maar de aanpak dient zorgvuldig te gebeuren. (Ter overweging: waarom gebeurde dit op zo’n rigoureuze schaal in de Tweebosbuurt, terwijl de Tarwewijk die berucht staat als doorstroomwijk daar misschien veel geschikter voor was geweest? )

Ontwerpingrepen zoals het openen van de plinten, het daarmee opheffen van onzichtbare activiteiten achter blinde deuren/muren, het verlagen van de schuttingen en heggetjes maar ook het verbeteren van de openbare ruimte zoals een pannakooi aanleggen en het openbaar groen upgraden, zijn nuttige ingrepen om de veiligheid te verbeteren. Het concept van doorzon-starterswoningen, kleine studio’s, in plaats van garages van de flats om de plint te openen slaat al aan voordat ze opgeleverd zijn. Behalve het voordeel van veiligheid, betekenen al deze renovatie- en upgradewerkzaamheden dat bewoners kunnen blijven wonen en sociale structuren gehandhaafd blijven. De ingreep van extra studio’s is bovendien procedureel relatief eenvoudig (parkeren) en een welkome toevoeging voor de woningvoorraad, die in het geval van Schiebroek-Zuid vrij eenzijdig is. Bovendien is verhuizen een van de grootste stressoren voor een mens. Ook wordt zelden bij een project sloop/nieuwbouw-traject meegenomen dat je eerst voor meerdere jaren woningen aan de markt onttrekt. Stel dat je 226 woningen sloopt om er 299 terug te bouwen, is dat na (zeg zo’n 6 jaar?) een toename van 73 woningen, maar onttrek je eerst voor 6 jaar 452 woningen!! aan de markt (de bewoners van de 226 woningen moeten vervangende woonruimte krijgen).

Het veranderingsproces voor veranderingen is een proces van lange adem. Zichtbaarheid, in gesprek gaan met bewoners, die bewoners betrekken bij de veranderingen en achterhalen wat de achterliggende bezwaren zijn is heel belangrijk. Bijvoorbeeld het plaatsen van meer ramen op de begane grond zou het entreegebied nog onveiliger maken, terwijl een slot op de deur die ongewenste mensen buiten houdt een simpele oplossing is. Dat dit toch niet altijd het gewenste resultaat heeft, blijkt uit het voorbeeld van Eric waar na twee maanden de hal alweer compleet vernield was door jongeren uit datzelfde gebouw. Dit geeft aan dat een positieve ontwerpimpuls niet perse de zorg en betrokkenheid voor de omgeving opwekt. Ontwerpende randvoorwaarden zijn daarom ondersteunend voor een veilige en prettige woonomgeving, maar niet los te zien van de sociale aanpak. Vandaar dat Oleksandra en Zhenja aangeven dat je op meerdere niveaus als ontwerper bezig moet zijn. Rick vat het mooi samen: “Sociale controle werkt alleen als mensen aanspreekbaar zijn.”

De meningen waren verdeeld over toe-eigening. Daar waar mensen zich de ruimte om hun huis toe-eigenen door een plantenbak, schilderijtje of wat dies meer zij te plaatsen, ontstaat betrokkenheid en verbinding naar die plek. Tegelijkertijd kan dit weer irritatie bij andere bewoners of problemen met de brandweer opleveren. Al opperde iemand dat deze irritatie weer start voor een gesprek kon zijn, verwijzend naar de radicale ideeën van architect Van Klingeren uit de jaren zestig. Regels over wat wel en niet kan lijken soms handig. Deze kunnen ook gegidst worden door het ontwerp. Stoeptegelwippen of plantenbakken maken? Openbare ruimte al beter inrichten. Geïntegreerde bankjes op een gang et cetera.

Een ander aspect dat deze avond aan de orde kwam was het veilig bewegen op straat. Het neerzetten van obstakels zou logisch lijken om verkeer af te remmen maar is op fietspaden in ieder geval niet handig. Sam gaf aan dat ze in Coolhaven op sommige plekken het fietspad juist op gelijke hoogte met het fietspad hebben gemaakt om te voorkomen dat fietsers al veel eerder op de stoep gaan rijden. Dit schijnt goed te werken. Verder waren er veel negatieve ervaringen met auto’s die te hard reden op auto te gast plekken en op plekken voor voetgangers. Ook het tweerichting verkeer op nagenoeg alle fietspaden (met namen Coolsingel) wordt als onprettig ervaren. Volgens het publiek heeft het ook te maken met grote snelheidsverschillen en bredere (bak)fietsen. Iemand anders geeft aan dat voetgangers vaak heel lang moeten wachten ten opzichte van autoverkeer. We hebben duidelijk te kort tijd om ook uitgebreid op dit aspect van veiligheid in te gaan. Het is zeker een aspect dat ontwerptechnisch een hoop kan opleveren. Maar ook hier komt naar voren, zonder een goed inzicht van de gedragingen van de deelnemers/bewoners en daar eveneens op te anticiperen in de aanpak kan ontwerp een randvoorwaarde voor veiligheid zijn, maar geen garantie. Verder kan herinrichting van de straat vaak pas plaatsvinden als er ook regulier onderhoud of werkzaamheden aan de riolering zijn gepland.

Veiligheid strekt zich uit over verschillende gebieden (denk aan piramide Maslow). Hoe dit bewerkstelligd kan worden is een integraal en multidisciplinair proces. De huidige maatschappij vraagt andere zaken dan in de wederopbouwperiode om de veiligheid te garanderen: toename van verkeer, anonimiteit, inkomensverschillen om maar wat aspecten te noemen. Toch kan ontwerp een basis leggen om veiligheid te stimuleren. Daarvan zijn meerdere concrete voorbeelden genoemd (zie bovenstaand schema). 

We hopen binnenkort een kijkje te kunnen nemen in de studio's annex doorzon-starterswoningen van Hef Wonen. 

En we horen graag of er animo is om het gesprek voort te zetten.

Reageren kan door een email te sturen aan Inge Hagenbeuk van Platform Wederopbouw Rotterdam.